نگاهی به روند افول رسانه‌ای داعش

هر چند تبلیغات در هر فعالیتی از جمله اقدامات مخرب و تروریستی یک رکن اساسی به شمار می‌رود اما بسیاری بر این باورند که اوج اهمیت و نقش تبلیغات و رسانه در سال‌های اخیر را داعش به نمایش گذاشته است.

از زمان ظهور داعش در ژوئن ۲۰۱۴ رفته رفته این عبارت بر سر زبان‌ها افتاد که «داعش سر را برای خبر می‌برد». در واقع این باور وجود دارد که بسیاری از اقدامات تروریستی داعش، به خودی خود هدف نیست و اصالت ندارد بلکه کم و کیف نشر و تبلیغات پیرامون آن است که هدف اصلی این گروه تروریستی است.

اکنون و با افول نظامی ماه‌های اخیر داعش در عراق و سوریه و سرانجام، اعلام پیام نظامی داعش در این دو کشور، بحث بر سر سرنوشت بخش تبلیغات / رسانه داعش یک موضوع جدی است.

سؤال اساسی اینجاست آیا با سرکوب نظامی داعش از سوی نیروهای دولتی و مقاومت در عراق، سوریه و لبنان، بخش رسانه‌ای آن نیز از بین خواهد رفت یا این که با تمرکز قوا روی رسانه، باید شاهد افزایش فعالیت‌های داعش در این بخش پس از یک دوره افول کوتاه و موقت باشیم.

افول رسانه‌ای داعش؛ مداوم یا موقت؟

یک مرکز مطالعاتی عراق به نام «مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی البیان» به نقل از «بی‌بی‌سی مانیتورینگ» نتیجه بررسی تولیدات رسانه‌ای روزانه گروه تروریستی داعش از ۲۲ نوامبر (اول آذرماه) ۲۰۱۶ تا ۲۲ نوامبر ۲۰۱۷ را منتشر کرده که نشانگر افول تدریجی ماشین رسانه‌ای داعش در دوره زمانی مورد بررسی است.

پژوهش موضوع این گزارش نشان می‌دهد، داعش هم‌زمان با شکست‌های میدانی و سریع در جبهه‌های جنگ عراق و سوریه، از نظر رسانه‌ای نیز به‌تدریج رو به افول گذاشته است اما آیا این به معنای بی اثر شدن رسانه داعش است؟

رسانه داعش همچنان بیش و پیش از اقدامات میدانی، سعی در تأثیرگذاری بر مخاطبان خود دارد و بر این اساس به‌ویژه در دوره پساداعش تأکید مقامات عراقی بر این است که مبارزه فکری و رسانه‌ای با داعش با قدرت بیشتری باید ادامه یابد.
مطالعه روند افول رسانه‌ای داعش

از زمان پیدایش داعش در عرصه بین‌المللی در سال ۲۰۱۴، این گروه تروریستی سعی کرد تا در یک اقدام راهبردی با پخش مداوم تصاویر و ویدئوهایی با کیفیت‌های عالی، تولیدات رسانه‌ای خود را به سطح تازه‌ای برساند و به این روش به انتشار پیام خود و جذب هزاران جنگجو بپردازد.

مطالعات و پژوهش‌های انجام شده نشان می‌دهد که کار رسانه‌ای داعش در حال حاضر دوره «سایه قبلی» خود را طی می‌کند که این امر به دلیل افت زیاد تولیدات رسانه‌ای این گروه بعد از ساعاتی از عقب نشینی از رقه سوریه است که محل اصلی سرمایه گذاری‌های این گروه بوده است.

از زمان سقوط رقه تولیدات رسانه‌ای روزانه داعش از ۲۹ خبر در روز به تنها ۱۰ مورد کاهش یافته و در دوره زمانی بین ۲۲ و ۲۳ نوامبر، قطع بی سابقه یک دوره ۲۴ ساعته در تولیدات خبری این گروه که در صفحات رسمی آن منتشر می‌شد، اتفاق افتاد.

روش:

گروه پژوهشی مذکور در طول سال گذشته تولیدات خبری روزانه گروه تروریستی داعش را پیگیری و رصد کرد. به خصوص اخباری که این گروه در «خبرگزاری ناشر» منتشر می‌کرد که سلسله‌ای از کانال‌های خبری بر روی تلگرام بود و به انتشار اخبار تبلیغی تولیدی از سوی مرکز رسانه‌ای داعش از جمله اخبار منتشر شده در خبرگزاری «اعماق» می‌پرداخت. این گروه پژوهشی از دوره زمانی ۲۲ نوامبر ۲۰۱۶ تا ۲۲ نوامبر ۲۰۱۷ به طور روزانه به رصد این کانال‌ها می‌پرداخت و به مستند کردن کلیه بیانیه‌ها، تصاویر، ویدئوها و نمودارهای منتشر شده، اقدام کرد.

داعش گاه تصاویرش را به صورت یک مجموعه منتشر می‌کرد ازاین‌رو هر مجموعه به صورت یک عنصر واحد ارزیابی شد به جای اینکه هر تصویر یک مجموعه به شمار برود.

 

سقوط رقه

نتایج تحقیقات نشان داده که تولیدات داعش بعد از، از دست دادن رقه در تاریخ ۱۷ اکتبر در نشان دادن بهبود وضعیت، به طور کامل با شکست مواجه بوده است و رسانه‌ها در انتشار این اخبار در همان ۱۸ اکتبر عقب‌گرد داشتند. به گونه‌ای که تنها ۴ خبر منتشر شد و این امر در دوره انجام این تحقیقات، کاهش بی‌سابقه‌ای در کمیت محتوای خبری روزانه این گروه به شمار می‌رود.

گروه تروریستی داعش در روزهای پس از سقوط رقه، به طور جزئی به از سرگیری فعالیت‌هایش پرداخت اما آخرین آمارها حاکی از آن است که هم چنان آمار تولیدی اخبار این گروه بسیار پایین‌تر از حد متوسط تولیدات روزانه آن که به ۲۹ خبر در طول سال گذشته می‌رسید، بود.

داعش در ۲۲ نوامبر تنها سه خبر منتشر کرد و هیچ خبری را بر روی کانال تلگرامی‌اش در طول ۲۴ ساعت قرار نداد که این طولانی‌ترین زمان ثبت شده در طول سال گذشته بود.

این سطح پایین از تولیدات رسانه‌ای این گروه حاکی از آن است که بخش اعظمی از روند رسانه‌ای این گروه در رقه بود و با به دست گرفتن کنترل این شهر از سوی نیروهای تحت فرماندهی کردها و مورد حمایت آمریکا، فعالیت آن تعطیل شد.


کاهش فعالیت کلیه رسانه‌های داعش

این کاهش در همه انواع محتوای رسانه‌ای داعش به چشم می‌خورد. تعداد اخبار منتشر شده از سوی خبرگزاری اعماق از ۴۲۱ مورد خبر در سپتامبر به ۱۹۳ خبر در نوامبر کاهش یافت. در همین حال تعداد ویدئوهای منتشر شده از سوی اعماق از ۵۲ ویدئو در سپتامبر به ۱۱ ویدئو در نوامبر کاهش یافت.

این سناریو در قبال تولیدات گروه‌های رسانه‌ای مرکزی و منطقه‌ای این گروه هم تکرار شد و در دوره بین سپتامبر تا نوامبر تعداد اظهارنظرهای داعش از ۱۳۸ مورد به ۵۲ مورد کاهش داشت؛ و تعداد تصاویر هم بین ۱۷۵ تا ۸۱ تصویر بود.
در همین حال تعداد ویدئوها هم از ۱۵ تا به ۴ ویدئو کاهش یافت و این در حالی است که عدم انتشار تصاویر ویدئویی شکست بزرگی برای این گروه که تکیه زیادی بر تصاویر ضبط شده برای انتشار پیام‌های تروریستی‌اش داشت، به شمار می‌رود.
کاهش فعالیت‌های رسانه‌ای این گروه در توقف انتشار دو رسانه اصلی داعش یعنی رادیو البیان و نشریه الرومیه هم دیده می‌شود. در ماه اکتبر انتشار نشریه الرومیه که به زبان انگلیسی و ۱۰ زبان دیگر از سپتامبر ۲۰۱۶ منتشر می‌شد، متوقف شد و شماره دیگری از آن در نوامبر منتشر نشد.

در عین حال، خبرهای رادیو البیان که بخش اصلی تولیدات خبری روزانه داعش را از آوریل ۲۰۱۵ تشکیل می‌داد، از زمان وارد آمدن خساراتی به داعش در از دست دادن کنترل رقه، به صورت پیوسته پخش نشد و در ۲۵ اکتبر به طور کامل متوقف شد. باوجود اینکه این خبرهای رادیویی در ۱۱ نوامبر کارش را در اینترنت آغاز کرد اما یک بار دیگر کارش بعد از ۱۰ روز به طور ناپیوسته انجام شد.


تولیدات رسانه‌ای ماهیانه داعش (به استثنای خبرگزاری اعماق)

رادیو البیان در ۱۱ نوامبر از طریق اینترنت تنها به انتشار برنامه‌های ضبط شده قبلی بسنده کرد که این نشان می‌دهد این شبکه تروریستی نتوانسته به پخش زنده رادیویی‌اش دست پیدا کند و علاوه بر آن از ۲۰ نوامبر هم ارتباطات رادیویی بر روی اینترنت فعال نشد.


آغاز افول رسانه‌ای داعش:

در حالی که از دست دادن رقه دلیلی برای کاهش تولیدات رسانه‌ای شبکه تروریستی داعش بود، اما بیانیه‌های موجود در این باره حاکی از آن است که تولیدات رسانه‌ای آن‌ها بعد از دست دادن کنترل موصل (عراق) در ۱۰ ژوئیه با دشواری‌های زیادی مواجه شد به گونه‌ای که انتشار اخبار این گروه به کمتر از ۲۰ خبر کاهش یافت و این امر تا قبل از این تاریخ کاملاً امری نادر بود.

داده‌ها نشان می‌دهد که این مسئله غافلگیرکننده نبوده است که عملیات رسانه‌ای داعش اساساً بر دو پایگاه تولیدی اصلی آن در موصل و رقه تکیه داشته باشد.

باید گفت در میان خسارت‌هایی که به داعش در موصل و رقه وارد شده، این مسئله از سایر پایگاه‌های این گروه در عراق و سوریه مثل تلعفر، حویجه و دیر الزور دور نگه داشته شده چرا که مطمئناً شکست‌های پی‌درپی بر توان رسانه‌ای این گروه تأثیر می‌گذاشت.

تولیدات رسانه‌ای داعش که روش‌های حکومتی و ارائه خدمات عمومی و زندگی روزانه را در سرزمین‌های تحت کنترل آن بیان می‌کرد، به شکل بی‌سابقه‌ای طی دو ماه گذشته، به یک مسئله نادر تبدیل شد. البته این امر قابل پیش‌بینی بود چرا که این گروه بیشتر سرزمین‌های تحت کنترلش را از دست داد و وارد وضعیت جنگی شد.

بر این اساس نشانه‌های کاهش تولیدات رسانه‌ای از اوایل اکتبر بیش‌ازپیش و با تشدید درگیری‌ها در رقه آشکار شد.

تولیدات رسانه‌ای ماهیانه خبرگزاری اعماق

تولیدات رسانه‌ای داعش با فرارسیدن دوم اکتبر کاهش یافت به گونه‌ای که به طور  متوسط ۱۷ خبر در روز تولید می‌شد و این میزان بعدها افزایش نیافت.


داده‌ها از چه حکایت دارند؟

صرف نظر از وضعیت‌های مربوط به افزایش این تولیدات رسانه‌ای و کاهش آن_که به نظر می‌رسد مرتبط با شکست‌ها و خسارت‌های منطقه‌ای و یا شروع حملات نظامی است_روش مشخصی برای تولیدات رسانه‌ای داعش در دوره زمانی انجام این پژوهش نیست. این امر نشان می‌دهد که روند تولیدات رسانه‌ای این گروه در سال ۲۰۱۷ آن‌طور که در گذشته منظم بود، منظم نبوده است.

انتظار می‌رفت که فعالیت رسانه‌ای یک گروه تروریستی همانند گروه داعش در پی حملات گسترده در غرب در عالی‌ترین سطح آن قرار داشته باشد اما داده‌های موجود در این تحقیق حکایت از آن دارد که با این گونه حملات تولیدات رسانه‌ای این گروه‌ها حضور برجسته‌ای ندارند.

برای توضیح بیشتر باید به حملات داعش در انگلیس اشاره کرد. بعد از حملات این گروه به وستمنستر، منچستر و پل لندن تولیدات رسانه‌ای این گروه بعد از بیان اظهارنظرهایی مبنی بر انجام این حمله، به میزان ۵ تا ۱۰ خبر کاهش یافت که نوع و حجم آن با تبلیغات رسانه‌ای هماهنگ با مرکز در سال‌های ۲۰۱۵ ۲۰۱۶ که این گروه بعد از انجام حملات مهم در غرب نظیر حملات پاریس در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۵ و حملات بروکسل در ۲۲ مارس ۲۰۱۶ بیان می‌کرد، همخوانی ندارد.

در حملات قبل، تبلیغات داعش با سلسله فیلم‌های ویدئویی که غالباً تعداد آن به نزدیک به ۱۲ قطعه می‌رسید، همراه بود که شامل محتوای مشابهی بود که چند ساعت بعد از حمله منتشر می‌شد اما این بار خبری از این امر نبود.

نتیجه‌گیری:

با وجود کاهش تولیدات رسانه‌ای روزانه داعش اما فعالیت‌های رسانه‌ای آن به طور کامل پایان نیافته است. برای داعش که در بسیاری از اوقات فعالیت‌هایش به واسطه کارهای رسانه‌ای‌اش قضاوت می‌شود، در نظر گرفتن این مسئله امری مهم برای بقا بشمار می‌رود. با این حال احتمال بازگشت داعش به سطح قبلی از تولیداتش در آینده نزدیک محال به نظر می‌رسد مگر آنکه از دست دادن خلافت داعش بر سرزمین‌ها این گروه را به حضور قوی در اینترنت بیش از هر زمان دیگری بکشاند تا نه تنها به جبران زیان‌های منطقه‌ای و حفظ حامیان خود بپردازد بلکه بتواند وجهه و برندش را در عرصه بین‌المللی هم حفظ کند و تاریخ تروریسم هم این نظریه را تأیید می‌کند.

بعد از سال ۲۰۰۷ دولت اسلامی عراق _نام قبلی داعش _به دلیل موجی که مورد حمایت آمریکا بود و از قبایل سنی در عراق در مبارزه با جهادگران مرتبط با آن حمایت می‌کرد، شکست بزرگی خورد با این حال به گروه‌های کوچک‌تری تقسیم و در خاک عراق پخش شد و فعالیت‌های رسانه‌اش از طریق اینترنت به طور مستمر ادامه یافت همچنین می‌خواست نام تجاری‌اش در زمانی که به جمع آوری نیروهایش می‌پردازد تا بتواند به عنوان یک گروه قوی‌تر در ۲۰۱۳ ظهور یابد و در سال بعد خلافتش را اعلام کند، فراموش نشود.

پاسخ بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here

*